Jelena Anžujska – svetica ili grešnica

Jelena Anžujska bila je jedna od najuticajnijih srpskih kraljica srednjeg veka. Ko je bila ova žena? Svetica ili grešnica koja je pokušavala da pokatoliči Srbe? I dok se istoričari i danas spore oko nje, nema sumnje da je ostavila dubok trag u srpskoj istoriji – bila je prva kraljica o kojoj je napisano žitije iz pera arhiepiskopa Danila II.

Kraljica Jelena, freska iz Sopoćana (oko 1275.)

Jelena Anžujska je rođena 1236. godine, a njeno poreko obavijeno je velom tajni. Jedni kažu da je bila dalja rođaka francuskog kralja Luja IX i njegovog ambicioznog brata Karla I Anžujskog, kralja Sicilije i Napulja. Po drugima, potiče od porodice Kurtne koja je davala latinske careve, dok treći smatraju da vodi poreklo od sremskih Anđela, ali su je istorijski zapisničari ‘greškom’ prekrstili u Anžujska.

Za srpskog kralja Uroša I udala se oko 1250. i legenda kaže da je po dolasku u Srbiju ‘dočekala dolina jorgovana koji su po nalogu kralja zasađeni od Studenice do najjužnijeg dela krševite Ibarske klisure kako bi se buduća kraljica osećala kao kod kuće’.

I dok pojedini istoričari tvrde da je do smrti zadržala katoličku veru i uporno pokušavala da pokatoliči Srbe, dugi smatraju da to nije bilo moguće. Po tadašnjim zakonima, da bi se udala za srpskog kralja morala je da pređe u pravoslavlje. Osim toga, pred kraj života zamonašila se po pravoslavnim običajima. Međutim, postoje nesporni istorijski podaci da je kraljica tokom života zadržala ‘bliske odnose’ sa katoličkom crkvom, da se dopisivala sa papom, podizala je i obnavljala katoličke crkve i manastire na primorju, ali se ipak kao njeno najvažnije zdanje pominje njena zadužbina – manastir Gradac.

Njen biograf arhiepiskop Danilo II sa puno hvale opisuje kraljičinu ličnost i delo, te kaže da je narod izuzetno voleo ovu ženu. Kralj Uroš I vladao je Srbijom više od tri decenije i njegovo vreme se naziva ‘zlatnim dobom’ srpske srednjovekovne države. U braku s njim Jelena je rodila četiri sina – Dragutina i Milutina, koji će kasnije i sami postati kraljevi, te Stefana i Brnču.

Kraljica Jelena, monahinja, i sin kralj Milutin, monah, freska iz Gračanice (1324)

Njen uticaj na Uroša I bio je jak, pa mnogi smatraju da srpski kralj napredak i razvoj države dobrim delom duguje supruzi i njenim ‘prisnim’ vezama sa zapadnim zemljama. Ali, njihov najstariji sin Dragutin u borbi za presto sukobio se sa ocem u jesen 1276. godine. Uroš I je izgubio bitku od sina, povukao se, zamonašio (dobio je ime Simeon) i umro 1. maja. 1277. a sahranjen je u svojoj zadužbini u Sopoćanima. U želji da zadrži majčinu nakonost, Dragutin je po stupanju na presto majci dodelio na upravu Zetu, Trebinje, Plav i dolinu gornjeg i sredjeg Ibra. Na tom prostoru Jelena je organizovala svoju vlast i samostalno je vladala. Ove oblasti će se i posle njene smrti zvati ’Zemlje kraljice matere’.

Najviše vremena provodila je u svom dvoru u Brnjacima, koji se nalazio u starom Kolašinu, podno planine Rogozne, na ušću Omiškog potoka u Brnjačku reku. Preko leta bi odlazila u utvrđeni grad Jelaču na Rogozni, a zimi je boravila u Baru. Vladala je kao prava kraljica, kovala je svoj novac, po njenom nalogu su se izrađivale knjige sa zlatnim koricama, sarađivala sa susednim oblastima, dopisivala se sa stranim državnicima…

U svom dvoru Jelena je osnovala prvu žensku školu u srpskim zemljama, kao i internat za devojke. Bilo je to krajem 13. veka, kad Evropa nije pokazivala interesovanje za školovanje devojaka, posebno ne siromašnih. Ostalo je upisano da je kraljica ‘zapovedila da se u celoj svojoj oblasti saberu kćeri sirotih roditelja, koje je hranila u svom domu i obučavala svakom dobrom i ručnom radu, koji priliči za ženski rod. A kad su odrasle, udavaše ih za muževe da idu u svoje kuće, darujući ih svakim bogatstvom, i umesto njih uzimala je druge devojke kao i prve…’. Bila je to prva stručna ženska škola, ne samo u Srbiji već i u Evropi.

Manastir Gradac

 

Prazan sarkofag u kojem su počivale mošti svete kraljice Jelene

Ipak, kao njeno najvažnije delo smatra se njena zadužbina, manastir Gradac koji je sagrađen 1270. na Ibru kod Raške i posvećen je Bogorodici. U arihiktekturi ovog zdanja prepliću se elementi gotike (po nalogu kraljice) sa domaćom raškom školom. Oko 1280. godine, Jelena je primila monaški zavet u crkvi Svetog Nikole kod Skadra i postala monahinja Jelisaveta.

Upokojila se u dubokoj strosti 8. februara. 1314. i sahranjena je u manastiru Gradac. Legenda kaže da se posle tri godine od smrti javila u snu jednom monahu, te kad su otvorili njen grob telo je nađeno celo i očuvano ‘kao u rosi’. Od 1317. ona se slavi kao svetiteljka 30. oktobra po starom, odnosno 12. novembra po novom kalendaru.

Foto: manastirgradac.rs

Starije Objave

KOMENTARI